Dünya genelinde yaklaşık 80 düşük nüfus yoğunluklu ve uzak topluluk hâlâ ıslıkla konuşuyor, ancak bunların yalnızca yaklaşık 40’ı incelenmiş ya da kayda alınmış; bu, hakemli literatürdeki en güncel sayım (bkz. bölüm 1). Islıkla konuşma yaklaşık 50 m ile 2 km arasındaki mesafelerde kullanılırken, insan sesi üretiminin öbür uç noktası olan klik ünsüzleri WALS örnekleminde 566 dilin yalnızca 10’unda (%1,8) görülüyor (WALS Online, 19. bölüm). Var olan klik dilleri, yaklaşık bin konuşurlu Hadza’dan (CNRS News 2020), Güney Afrikalıların %24,4’ünün hane dili olan isiZulu’ya (Stats SA, Cultural Dynamics in South Africa 2025) kadar uzanıyor. İki sistem de konuşmayı akustik sınırlarına kadar zorluyor; bu tema kentsel gürültüde kuş ötüşü perde kaymaları derlememizde de geçiyor. Frontiers in Psychology, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras, Dünya Dil Yapıları Atlası (WALS), Current Biology, Journal of the Acoustical Society of America, Interspeech, Güney Afrika İstatistik Kurumu (Statistics South Africa) ve bir düzine başka birincil kaynaktan veri derledik.
TL;DR
- En az 80 kültür, yerel dillerinin ıslıklı biçimlerini geliştirmiş (Knowable Magazine 2021).
- Usta ıslıkçılar 120 desibele ulaşabiliyor ve ıslıklı konuşma bağırmaya göre 10 kata kadar daha uzaktan anlaşılabiliyor (Knowable Magazine 2021).
- Silbo Gomero 2009’da UNESCO Temsili Liste’ye girdi ve 1999’dan beri okullarda öğretiliyor (UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras).
- Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yaklaşık 10.000 kişi ıslıklı Türkçeyi konuşabiliyor veya anlayabiliyor (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı).
- Islıklı Yunanca olan Sfyria, 30’dan az nüfuslu bir köyde ve tahmini 5 usta ıslıkçıyla varlığını sürdürüyor (Interspeech 2025, Batchelder-Schwab ve ark.).
- Klikler, WALS örnekleminde 566 dilin 10’unda (%1,8) görülüyor (WALS Online, Maddieson, 19. bölüm).
- Nǀuu dilinde 73 ünsüzün 45’i klik ünsüzü (Miller ve ark., Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory 2007).
- Botsvana Yeyi’si, 22 ayırt edici klikle en geniş Bantu klik envanterine sahip (Sands ve Gunnink, Language Science Press 2019).
- İkisi de klik dili olan isiZulu ve isiXhosa, Güney Afrikalıların sırasıyla %24,4’ünün ve %16,3’ünün hane dili (Stats SA, Census 2022 sonuçları).
- Merkezi alveolar klik, yaklaşık 1000 Hz ile en düşük spektral ağırlık merkezine sahip (Miller ve Shah, Interspeech 2009).
1. Kaç Islık Dili Var
Manşet sayı artmaya devam ediyor, ama bunun nedeni daha fazla insanın ıslık çalması değil. 2004’te on iki ıslık dili kısmen tanımlanmıştı ve altmışa kadar daha fazlasından şüpheleniliyordu; hakemli literatürdeki en güncel sayım ise haritada yaklaşık 80 topluluğu, bunlardan yaklaşık 40’ının incelendiğini ya da kayda alındığını ortaya koyuyor (Frontiers in Psychology 2021). “Bildirilen” ile “belgelenen” arasındaki fark asıl hikaye: bildirilen ıslık sistemlerinin kabaca yarısı henüz incelenmedi ya da kayda alınmadı.
Keşifler sürüyor. Islıklı Yunanca “1980’de nispeten yeni bir keşif”ti; Güney Afrika’daki ıslıklı TshiVend̯a ise 1937’de müzikolog Percival Kirby tarafından tek bir cümleyle anılmış, 2023’teki saha çalışmasına kadar başka bir çalışma yapılmamıştı (Boston University Global Development Policy Center 2023).
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Dünya genelinde ıslıkla konuşan topluluklar / bunlardan incelenmiş ya da kayda alınmış olanlar | Yaklaşık 80 / yaklaşık 40 | Meyer, Magnasco ve Reiss, Frontiers in Psychology 2021 |
| Kısmen tanımlanmış ıslık dilleri / ıslıklı biçimi olduğundan şüphelenilen ek diller (2004 sayımı) | On iki / altmışa kadar | Meyer, Anais da Academia Brasileira de Ciências 2004 |
| Yerel dilin ıslıklı biçimlerini geliştiren kültürler | En az 80 | Knowable Magazine 2021 (Holmes) |
| Meksika’nın Oaxaca yaylalarındaki Mazateco dil çeşitleri / ıslıklı biçimde kaydedilen çeşitler | 14 / 4 | Meyer, Anais da Academia Brasileira de Ciências 2004 |
| Islıklı Yunancanın (Sfyria) ilk keşfi | 1980 | Batchelder-Schwab, Michos ve Barnes, Interspeech 2025 |
| Islıklı TshiVend̯a: ilk yazılı tanım / sonraki belgeleme | 1937’de tek bir cümle / 2023’te saha çalışması | Boston University GDP Center 2023 |
Bağlam notu: 2004 sayıları o taramadan elde edilen mevcut en güncel verilerdir; 2021 rakamı ise doğrulayabildiğimiz en güncel hakemli küresel sayımdır.
2. Islık Menzili: Mesafe, Ses Şiddeti ve Frekans
Islıklı konuşma, açık havada insan sesini geride bıraktığı için var. Islıkçılar tipik olarak yaklaşık 50 m ile 2 km arasında konuşuyor; yaygın medyan mesafeler 400-500 m ve sinyal, 800 ile 4000 Hz arasında yüksek güç topluyor. Bu bant, çoğu arka plan gürültüsünün perdesinin üzerinde kalıyor; bu da bir bağırışın sönümlendiği yerde ıslığın neden taşındığını açıklamaya yardımcı oluyor. Karşılaştırma için, insanların gürültülü ortamlarda sesini yükselttiğinde ulaştığı desibel düzeyleri restoran gürültüsü ve Lombard konuşması derlememizde ele alınıyor.
Ses şiddeti rakamları çarpıcı: 2004 biyoakustik taramasında ıslıkçının ağzından 1 m uzaklıkta 130 dB, daha sonraki haberlerde ise usta ıslıkçılar için 120 desibel (Knowable Magazine 2021, Inverse tarafından yeniden yayımlandı). Tonal olmayan dillerde ünlüler perdeye eşleniyor: ıslıkçıların iletişim kurması gereken mesafe arttıkça ünlü frekansları yükseliyor; /i/ 4 kHz’in altında kalıyor, en alçak ünlü ise 1 kHz’in üzerinde (Meyer, Dentel ve Meunier, Frontiers in Psychology 2017).
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Tipik ıslıklı iletişim mesafesi / yaygın medyan mesafe | Yere bağlı olarak yaklaşık 50 m ile 2 km arası / 400-500 m | Meyer, Magnasco ve Reiss, Frontiers in Psychology 2021 |
| Islıkların yüksek güçle taşındığı frekans bandı | 800 ile 4000 Hz | Meyer, Magnasco ve Reiss, Frontiers in Psychology 2021 |
| La Gomera dağlarında bildirilen azami menzil | 10 km’ye kadar | Meyer, Anais da Academia Brasileira de Ciências 2004 |
| Islıkçının ağzından 1 m uzaklıkta ölçülen ses düzeyi | 130 dB | Meyer, Anais da Academia Brasileira de Ciências 2004 |
| Usta ıslıkçıların ulaştığı ses düzeyi | 120 desibel | Knowable Magazine 2021 |
| Islıklı konuşmanın anlaşıldığı mesafe, sıradan bağırmayla karşılaştırıldığında | 10 katına kadar daha uzak | Knowable Magazine 2021 |
Bağlam notu: 10 km rakamı elverişli dağ koşullarındaki bir azami değerdir, 50 m ile 2 km arası ise gündelik kullanımı tanımlar. Islıklı Türkçeye ilişkin 2015 tarihli bir Cell Press bildirisi, köylülerin yaklaşık 50 ila 90 metrelik bir mesafede ıslıklı biçime geçtiğini söylüyor (Cell Press, ScienceDaily aracılığıyla); bu, söz konusu aralığın alt ucuyla uyumlu.
3. Anlaşılırlık ve Öğrenme Eğrisi
Islık, konuşmayı tek bir melodik hatta indirger, buna rağmen dinleyiciler çoğunu çözümleyebilir. René-Guy Busnel’in testlerinde, ıslıklı Türkçedeki ayrı sözcükler yaklaşık %70 oranında tanındı; yaygın cümlelerde bu oran yaklaşık %80-90’a çıktı. Asıl yükü bağlam taşıyor: cümle çerçevesi, indirgenmiş sinyalin kaybettiği şeyi geri kazandırıyor.
Deneyimsiz dinleyiciler de şansı yeniyor. 20 anadili İspanyolca ve 20 anadili Standart Çince konuşan katılımcıyla yapılan (biri analiz dışı bırakıldı), dört seçenekli bir ıslıklı ünlü testinde usta bir ıslıkçı %87,5 puan alırken deneyimsiz gruplar %25’lik şans düzeyine karşılık %43,5 ile %55 arasında puan aldı. Dilin yapısı da ıslığı şekillendiriyor: Meksika’nın güneyindeki Chinantec dilinde perdenin taşıyabileceği yedi ton varken, Amazon’daki Gavião dilinde yalnızca iki ton var, alçak ve yüksek (Knowable Magazine 2021). Beyin de ıslığı farklı işliyor: Ruhr-University Bochum’dan bir ekip Kuşköy’ün 31 sakinini test etti ve her iki beyin yarımkürenin de ıslıklı Türkçeyi anlamanın ilk aşamalarında önemli roller oynadığını buldu (Ruhr-University Bochum’un Current Biology 2015 çalışması hakkındaki bildirisi).
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Islıklı Türkçe tanıma: ayrı sözcükler / yaygın cümleler | Yaklaşık %70 / yaklaşık %80-90 | Meyer, Magnasco ve Reiss, Frontiers in Psychology 2021 (Busnel’e atıfla) |
| Testlerde başarıyla anlaşılan mesajlar: La Gomera Silbo’su / Çin’in Bai tonal dili | %95 / %80 | Meyer, Anais da Academia Brasileira de Ciências 2004 |
| Usta ıslıkçı, ıslıklı ünlü kategorizasyonu | %87,5 doğru yanıt | Meyer, Dentel ve Meunier, Frontiers in Psychology 2017 |
| Deneyimsiz dinleyiciler, ortalama doğru yanıt: İspanyolca / Fransızca / Standart Çince konuşanlar | %53 / %55 / %43,5 (şans düzeyi %25) | Meyer, Dentel ve Meunier, Frontiers in Psychology 2017 |
| Silbo kursu aşamaları: farklı perdelerle yüksek sesli ıslık / ilk sözcükler / düzgün konuşma ve her mesajı anlama | İlk iki ya da üç ay / dördüncü ya da beşinci ay / sekiz aydan sonra | Knowable Magazine 2021 (David Díaz Reyes) |
| Dikotik dinleme ile test edilen Kuşköy sakinleri (her iki kulağa aynı anda farklı heceler çalınır) | 31 | Ruhr-University Bochum, Current Biology 2015 |
Mevcut en güncel veri: Türkçe tanıma oranları Busnel ve çalışma arkadaşlarının erken dönem çalışmalarından, %95’lik Silbo rakamı ise Busnel ve ark. 1962b’den geliyor; ikisi de sonraki derlemelerde aktarıldığı biçimiyle.
4. UNESCO Koruması ve Konuşur Sayıları
UNESCO iki ıslık dilini tanıdı (Knowable Magazine 2021) ve bunların listelenme öyküleri birbirinin tersini anlatıyor. Silbo Gomero, 1999’dan beri okullarda öğretilmesi ve 22.000’den fazla La Gomera sakininden oluşan bir topluluk tarafından destekleniyor ve Temsili Liste’de yer alıyor (UNESCO, Silbo Gomero unsuru 00172). Türkiye’nin ıslık dili ise 2017’de Acil Korunma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne girdi; cep telefonu kullanımı başlıca tehditlerden biri olarak gösterildi (UNESCO, Islık dili unsuru 00658).
Öbür uçta ıslıklı Yunanca duruyor: 30’dan az nüfuslu tek bir köy ve tahmini 5 usta ıslıkçı (Batchelder-Schwab, Michos ve Barnes, Interspeech 2025). Koruma işlediğinde bile kaynaklar mütevazı: La Gomera Cabildo’su (ada yönetimi), La Laguna Üniversitesi’nin özel bir araştırma ve öğretim birimi olan Silbo Gomero kürsüsüne yılda 35.000 euro veriyor (Universidad de La Laguna 2025). Dil kaybına dair daha geniş tablo için tehlike altındaki diller istatistiklerimize bakın.
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Silbo Gomero’nun UNESCO Temsili Liste’ye kaydı | 2009 (4.COM oturumu) | UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras |
| Silbo Gomero: İspanyolca ünlüleri / ayrı ünlü ıslıkları; ünsüz ıslıkları | 5 / 2; 4 | UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras |
| Türkiye’nin ıslık dilinin Acil Korunma Listesi’ne kaydı | 2017 (12.COM oturumu, Jeju, 4-9 Aralık 2017) | UNESCO; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı |
| Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesi’nde ıslıklı Türkçeyi konuşabilen ve/veya anlayabilen kişiler | Yaklaşık 10.000 | T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı |
| Sfyria’nın (ıslıklı Yunanca) kaynak köyünün nüfusu | 30’dan az sakin | Batchelder-Schwab, Michos ve Barnes, Interspeech 2025 |
| Bugün usta Yunan ıslıkçılar | Ondan çok daha az, temkinli tahminle 5 | Batchelder-Schwab, Michos ve Barnes, Interspeech 2025 |
| Silbo Gomero üniversite kürsüsü için yıllık finansman / ilk anlaşma süresi | 35.000 euro / dört yıl | Universidad de La Laguna, 22 Mayıs 2025 |
Bağlam notu: Türkiye’ye ilişkin tahmin, başlıca merkez olarak Giresun’u, özellikle de Çanakçı ilçesini gösteren T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklıdır. UNESCO’nun kendi unsur sayfasında konuşur sayısı verilmiyor. Interspeech 2025 çalışması 3 ıslıkçıyı ve analiz edilen 1.075 örneği (token) kaydetti ve 45 ıslıklı ünlü çiftinden 43’ünün en az bir akustik ölçüte göre anlamlı biçimde ayırt edilebildiğini buldu.
5. Klik Ünsüzleri Nerede Görülür
Klikler WALS örnekleminde en nadir ünsüz sınıfı: 566 dilin 10’u, yani %1,8; buna karşılık dudak-art damaksıl ünsüzü olan 45 dil ve yutaksıl ünsüzü olan 21 dil var (WALS Online, 19. bölüm, Maddieson). Bölüm, kliklerin Güney Afrika’daki tüm Khoisan dillerinde (örneklemindeki beş dil: !Xóõ, Ju|‘hoan, //Ani, Deti ve Khoekhoe), üç Doğu Afrika dilinde ve temas yoluyla klik ödünçleyen Bantu dillerinde bulunduğunu belirtiyor; bu ödünçleme doğuda (Zulu) ve batıda (Yeyi) birbirinden bağımsız olarak gerçekleşmiş.
Bu ödünçleme, konuşur matematiğini tersine çeviriyor. Daha eski klik dili grupları küçük (Hadza’nın yaklaşık bin konuşuru var), ama isiZulu ve isiXhosa birlikte Güney Afrikalıların %40,7’sinin hane dili (%24,4 artı %16,3; iki Stats SA rakamının bizim yaptığımız toplamı). Konuşma teknolojisi bu alanda geriden geldi; bu boşluk düşük kaynaklı dillerde konuşma tanıma kapsamı derlememizde ele alınıyor.
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| WALS örnekleminde klikli diller | 566 dilin 10’u (%1,8) | WALS Online, 19. bölüm (Maddieson) |
| Aynı örneklemde dudak-art damaksıl / yutaksıl ünsüzü olan diller | 45 / 21 | WALS Online, Map 19A |
| WALS örnekleminde, tümü klikli Güney Afrika Khoisan dilleri | 5 | WALS Online, 19. bölüm (Maddieson) |
| Klikli Doğu Afrika dilleri (Sandawe, Hadza, Dahalo) | 3 | WALS Online, 19. bölüm (Maddieson) |
| Khwe ve San halklarının konuştuğu, klik repertuvarlı Güney Afrika dilleri | Yaklaşık 30 | Knight ve ark., Current Biology 2003 |
| Tanzanya’daki Hadza konuşurları | Yaklaşık bin | CNRS News 2020 |
| Hane dili isiZulu / isiXhosa olan Güney Afrikalılar (Census 2022) | %24,4 / %16,3 | Stats SA, Cultural Dynamics in South Africa 2025 |
| KwaZulu-Natal hanelerinde isiZulu payı / Eastern Cape hanelerinde isiXhosa payı | %80,0 / %81,8 | Stats SA, Cultural Dynamics in South Africa 2025 |
Bağlam notu: Knight ve ark.‘nın Current Biology 2003’teki genetik çalışması, klik konuşan Hadzabe ve Juǀ’hoansi halklarının, herhangi bir başka Afrika halkı çifti arasındaki genetik uzaklığa eşit ya da ondan büyük bir genetik uzaklıkla ayrıldığını buldu ve kliklerin on binlerce yıl boyunca varlığını sürdürmüş olabileceği sonucuna vardı. Nüfus sayımı rakamları: Stats SA, Cultural Dynamics in South Africa, Report 03-01-84.
6. Klik Envanterleri: Kaç Klik Fonemi Var
Envanter büyüklüğü, çekirdek klik dillerini ödünçleyenlerden ayırıyor. Nǀuu dilinde toplam 73 ünsüzün 45’i klik ünsüzü; ayrıca ǃXóõ ve ǂHoan ile birlikte, beş klik türünün tümünü ayırt ettiği bildirilen yalnızca üç dilden biri; hiçbir dilin beşten fazla klik türünü ayırt ettiği bildirilmiyor (Miller ve ark., The Sounds of Nǀuu, Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory 2007). Sayı katlanarak artıyor çünkü her klik türü ötümlülük, genizsilleşme ve soluklu telaffuz gibi eşlik edici özelliklerle birleşiyor.
Bantu dillerinden ödünç alanlar daha az klik türü kullanıyor ama yine de geniş envanterler kurabiliyor: Botsvana Yeyi’sinde 22 ayırt edici klik var, Nguni dillerinde ve Namibya Yeyi’sinde ise 10 ile 20 arasında (Sands ve Gunnink, Clicks on the fringes of the Kalahari Basin Area, 2019). Asıl farkı sözlük payı gösteriyor: klikler Zulu sözlüğünün %14’ünde, Xhosa sözlüğünün %17’sinde bulunurken, tüm çekirdek Kalahari Havzası dillerinde sözlüğün %50’sinden fazlası klik içeriyor ve ortalama %68.
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Nǀuu klik ünsüzleri / tüm ünsüzler (kalanlar: 25 akciğersel, 3 gırtlaksıl) | 73’ün 45’i | Miller ve ark., Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory 2007 |
| Bildirilen herhangi bir dilin ayırt ettiği azami klik türü | Beş | Miller ve ark., Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory 2007 |
| ǃXóõ toplam ünsüz karşıtlıkları | 119 | Miller ve ark., Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory 2007 |
| Botsvana Yeyi’sinin ayırt edici klikleri (en geniş Bantu klik envanteri) | 22 | Sands ve Gunnink, Language Science Press 2019 |
| Xhosa / Zulu klik fonemleri | 18 / 15 | Sands ve Gunnink, Language Science Press 2019 |
| Güney Sotho klik fonemleri / sözlükte klik içeren sözcüklerin payı | 3 / %3-5 | Sands ve Gunnink, Language Science Press 2019 |
| Hadza ünsüzleri / bunlardan klik olanlar | 65 / bir düzine | CNRS News 2020 |
| Damin (Avustralya’daki Lardil dilinin ritüel kayıt düzeyi) klik envanteri | Beş klik sesi | Moisik ve Dediu, Journal of Language Evolution 2017 |
Bu tablo için veri notu: SADiLaR African Language Grammar Portal, isiXhosa’da biri üçü temel olmak üzere 15 klik sesi sayarken Sands ve Gunnink 18 klik fonemi sayıyor; aradaki fark, eşlik eden özelliklerin nasıl sayıldığından kaynaklanıyor. Nǀuu, Miller ve ark.‘na göre Güney Afrika’nın Northern Cape Province eyaletinde hâlâ ondan az kişi tarafından konuşuluyor (mevcut en güncel veri: 2007).
7. Kliklerin Akustik ve Anatomik Özellikleri
Klik türleri çoğunlukla patlamanın enerjisinin nerede toplandığına göre ayırt edilir. Diş kliğinin spektral ağırlık merkezi kadın konuşurlarda yaklaşık 4000 Hz iken, merkezi alveolar klik tüm konuşurlarda yaklaşık 1000 Hz ile en düşüğüdür; bu, Mangetti Dune !Xung dilini konuşan dört kişiyle yapılan bir çalışmadan (Miller ve Shah, The Acoustics of Mangetti Dune !Xung Clicks, Interspeech 2009). Spektral ağırlık merkezi, patlamanın enerjisinin ortalama frekansıdır; bir kliğin keskin mi yoksa oyuk mu duyulduğunu özetleyen tek bir sayıdır.
Bu karşıtlıklar aşınabilir. Doğu Kalahari Khoe dillerinden, kritik derecede tehlike altındaki Tsua dilinde alveolar ve damaksıl klik patlamaları spektral momentler, patlama süresi ya da yoğunluk bakımından anlamlı ölçüde farklılaşmıyor; Juǀ’hoan dilinde ise aynı çift tüm ölçütlerde anlamlı ölçüde farklılaşıyor (Mathes ve de Voogt, Studies in African Linguistics 2023). Anatomi de rol oynayabilir: biyomekanik modelleme, belirgin bir alveolar çıkıntısı olmayan bir damağın klik çabasını azalttığını düşündürüyor, ancak yazarlar daha fazla araştırmanın gerektiğini söylüyor (Moisik ve Dediu, Journal of Language Evolution 2017).
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Spektral ağırlık merkezi, diş kliği | Yaklaşık 4000 Hz (kadın konuşurlar), yaklaşık 3000 Hz (erkek konuşurlar) | Miller ve Shah, Interspeech 2009 |
| Spektral ağırlık merkezi, damaksıl klik | 2500-3000 Hz (kadın konuşurlar), 1500-2000 Hz (erkek konuşurlar) | Miller ve Shah, Interspeech 2009 |
| Spektral ağırlık merkezi, yansal klik | Yaklaşık 2000 Hz | Miller ve Shah, Interspeech 2009 |
| Spektral ağırlık merkezi, merkezi alveolar klik | Tüm konuşurlarda yaklaşık 1000 Hz | Miller ve Shah, Interspeech 2009 |
| Naro dilinde gürültülü kliklerin patlama süresi | 30 ms’ye daha yakın | Miller ve Shah, Interspeech 2009 |
| Dışbükey olarak sınıflandırılan damaklar: 110 erkek !Kung San ve Kenya ile Uganda’dan 138 erkek | %57,3 ve %26,1 | Moisik ve Dediu, Journal of Language Evolution 2017 (daha önceki bir damak taramasına atıfla) |
| Toplam kas kuvvetindeki değişim, en çok değiştirilmiş damak simülasyonu ile başlangıç değeri karşılaştırması, serbest çene: klikler ve art damak patlayıcıları | %7,56 ve %0,00 | Moisik ve Dediu, Journal of Language Evolution 2017 |
| Dil boşluğu hacmi yöntemi: ultrason kare hızı / üretim aşamaları / koronal klik türleri | 114 fps / beş / dört | Miller, Journal of the Acoustical Society of America 2015 |
Bağlam notu: Miller’ın (2015) Journal of the Acoustical Society of America özeti, dil ile ağız tavanı arasında hapsolan hava cebinin boyutunun klik üretiminin beş aşaması boyunca nasıl değiştiğini, 3 boyutlu sayısallaştırılmış damak kalıpları ile ultrasonu birleştirerek tahmin ediyor. !Xung ölçümleri için mevcut en güncel veri: 2009.
Özet: Rakamlarla Islık Dilleri ve Klik Ünsüzleri
| Metrik | Değer | Kaynak |
|---|---|---|
| Yerel dilin ıslıklı biçimlerini geliştiren kültürler | En az 80 | Knowable Magazine 2021 |
| Silbo Gomero üniversite kürsüsü için yıllık finansman | 35.000 euro | Universidad de La Laguna, 22 Mayıs 2025 |
| Güney Sotho klik fonemleri | 3 | Language Science Press, Sands ve Gunnink 2019 |
| Usta ıslıkçıların ulaştığı ses düzeyi | 120 desibel | Knowable Magazine 2021 |
| Sfyria’nın (ıslıklı Yunanca) kaynak köyünün nüfusu | 30’dan az sakin | Interspeech 2025 |
| Islıklı Türkçe beyin çalışmasında test edilen Kuşköy sakinleri | 31 | Ruhr-University Bochum, Current Biology 2015 |
| Silbo Gomero’nun UNESCO kaydı | 2009 | UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras |
| Türkiye’nin ıslık dili, Acil Korunma Listesi | 2017 | UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras |
| Islıklı Türkçeyi konuşabilen veya anlayabilen kişiler | Yaklaşık 10.000 | T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı |
| Sfyria’nın (ıslıklı Yunanca) usta ıslıkçıları | Temkinli tahminle 5 | Interspeech 2025 |
| WALS örnekleminde klikli diller | 566 dilin 10’u (%1,8) | WALS Online, 19. bölüm |
| Klikli Güney Afrika Khwe ve San dilleri | Yaklaşık 30 | Current Biology, Knight ve ark. 2003 |
| Nǀuu klik ünsüzleri | 73 ünsüzün 45’i | Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory, Miller ve ark. 2007 |
| En geniş Bantu klik envanteri (Botsvana Yeyi’si) | 22 ayırt edici klik | Language Science Press, Sands ve Gunnink 2019 |
| Çekirdek Kalahari Havzası dilleri: klik içeren sözcüklerin ortalama payı | %68 | Language Science Press, Sands ve Gunnink 2019 |
| Hane dili isiZulu / isiXhosa olan Güney Afrikalılar | %24,4 / %16,3 | Stats SA, Census 2022 sonuçları |
| Hadza ünsüzleri / bunlardan klik olanlar | 65 / bir düzine | CNRS News 2020 |
| Spektral ağırlık merkezi, merkezi alveolar klik | Yaklaşık 1000 Hz | Interspeech 2009, Miller ve Shah |
Metodoloji ve Kaynaklar
Islıklı konuşma tipolojisi, biyoakustik, UNESCO listeleri, klik tipolojisi, klik fonetiği ve nüfus sayımı verileri üzerinde hedefli aramalar yaptık, ardından her birincil belgeyi doğrudan okuduk. Yalnızca arama özetlerinde ya da adı belirtilmiş bir kaynağı olmayan ikincil bloglarda görülen rakamlar çıkarıldı. Dil adları ve fonem simgeleri her kaynağın yazdığı biçimde korunmuştur; yalnızca dikey çubuklu klik harfi, tablo düzeni bozulmasın diye tabloların içinde ǀ olarak yazılmıştır.
- Meyer, Magnasco and Reiss, The Relevance of Human Whistled Languages for the Analysis and Decoding of Dolphin Communication, Frontiers in Psychology 2021
- Meyer, Dentel and Meunier, Categorization of Natural Whistled Vowels by Naive Listeners of Different Language Background, Frontiers in Psychology 2017
- Meyer, Bioacoustics of human whistled languages, Anais da Academia Brasileira de Ciências 2004
- Holmes, Knowable Magazine 2021, Inverse tarafından yeniden yayımlandı
- UNESCO, La Gomera adasının (Kanarya Adaları) ıslık dili, Silbo Gomero
- UNESCO, Islık dili (Türkiye), Acil Korunma Listesi
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Islık Dili
- Ruhr-University Bochum’un Güntürkün, Güntürkün and Hahn, Whistled Turkish alters language asymmetries, Current Biology 2015 çalışması hakkındaki bildirisi
- Aynı çalışma hakkında Cell Press bildirisi, ScienceDaily aracılığıyla, 17 Ağustos 2015
- Batchelder-Schwab, Michos and Barnes, Stress in Spoken and Whistled Greek, Interspeech 2025
- Boston University Global Development Policy Center, Documenting Whistled Languages in South Africa, 2023
- Universidad de La Laguna, Silbo Gomero kürsüsü anlaşması, 22 Mayıs 2025
- WALS Online, Maddieson, Presence of Uncommon Consonants, 19. bölüm
- Knight et al., African Y chromosome and mtDNA divergence provides insight into the history of click languages, Current Biology 2003
- Miller et al., The Sounds of Nǀuu: Place and Airstream Contrasts, Working Papers of the Cornell Phonetics Laboratory 2007
- Sands and Gunnink, Clicks on the fringes of the Kalahari Basin Area, Language Science Press 2019
- SADiLaR African Language Grammar Portal, Inventory of click sounds (isiXhosa)
- Statistics South Africa, Cultural Dynamics in South Africa, Report 03-01-84, 2025
- CNRS News, Hadza ve Iraqw ünsüzleri üzerine saha çalışması, 13 Mayıs 2020
- Miller and Shah, The Acoustics of Mangetti Dune !Xung Clicks, Interspeech 2009
- Mathes and de Voogt, A spectral moments analysis of Tsua and Juǀ’hoan alveolar and palatal click consonants, Studies in African Linguistics 2023
- Moisik and Dediu, Anatomical biasing and clicks, Journal of Language Evolution 2017
- Miller, A method for estimating lingual cavity volume in click consonants, Journal of the Acoustical Society of America 2015
- Veri notu: ıslık dili sayıları “belgelenmiş” eşiğine bağlıdır (2004’te on iki kısmen tanımlanmış dil, 2017 tarihli bir makalede yaklaşık 40 düşük nüfus yoğunluklu topluluk, 2021’de yaklaşık 80 topluluk ve bunlardan yaklaşık 40’ı incelenmiş). Mesafe rakamları, ıslıklı Türkçede 50 ile 90 metrelik bir geçiş noktasından, tipik kullanımda 50 m ile 2 km’ye ve La Gomera’daki 10 km’lik azami değere kadar uzanıyor. Ses şiddeti 2004 taramasında 1 m’de 130 dB iken 2021 dergi haberinde 120 desibel; güç bandı ise 800 ile 4000 Hz (2021), 1 ile 4 kHz (Knowable Magazine) ya da tipik olarak 1000 ile 3000 Hz arasında yer alan dar bir bant (2004). UNESCO beş İspanyolca ünlü için iki ünlü ıslığı tanımlarken, 2021 tarihli Frontiers makalesindeki bir şekil aynı ıslıkçının dört farklı ünlü düzeyini gösteriyor. WALS bölüm metni 566 dillik bir örneklem verirken Map 19A değer tablosu toplamda 567 ediyor. isiXhosa için Sands ve Gunnink 18 klik fonemi, SADiLaR ise 15 klik sesi veriyor. Çekirdek rakamların çoğu 2023’ten öncesine ait olup mevcut en güncel verilerdir; %40,7’lik isiZulu artı isiXhosa payı, iki Stats SA yüzdesinin bizim yaptığımız toplamıdır.
Son güncelleme: 8 Kasım 2026. Bu derlemeyi üç ayda bir güncelliyoruz ve bir sonraki yenilemenin, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras’ın bir sonraki periyodik raporlar turu (son tarih 30 Haziran 2027) yayımlandığında yapılması bekleniyor.